Tuesday, October 10, 2017

የግብር ከፋዮች የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ በመጠቀም ደረሰኝ የመቁረጥ ግዴታ፡ ኣጭር ዳሰሳ ( ለኣከ መኮነን ተስፋይ -የፌዴራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ዳኛ)




1.   መግቢያ                  
          መንግስታት ስራቸውን ለማከናወን የሚያስፈልጋቸውን ገንዘብ ለማመንጨት ግብር ይጥላሉ፣ ይሰበስባሉ፡፡ ግብር የሚጣለውም ህግ የማውጣት ስልጣን ባለው የመንግስት ኣካል በተደነገገ ህግ መሰረት ነው፡፡ መንግስታት ግብር በሚጥሉበትና በሚሰበስቡበት ጊዜ ታድያ በመንግስትና በግብር ከፋዩ ህብረተሰብ መካከል ግጭት/ኣለመስማማት እንዳይከሰት በኣንድ በኩል የግብር ሰብሳቢው የመንግስት ኣካል ስልጣንና ተግባራት እንዲሁም ግዴታዎች ምንድን ናቸው? በሌላም በኩል የግብር ከፋዮች መብቶችና ግዴታዎችስ ምንድን ናቸው? የሚለው ተለይቶ መታወቁ ጠቃሚ ነው፡፡      
               
የግብር ከፋዮች መብትና ግዴታዎችን በተመለከተ የግንዘቤ ማስጨበጫ ፅሁፍ ራሱን የቻለ ሆኖ መዘጋጀት ያለበት ሲሆን በኣሁኑ ፅሁፌ ከግብር ከፋዮች ግዴታ ኣንዱ የሆነውን የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያን በመጠቀም ደረሰኝ የመስጠት ግዴታን በተመለከተ ኣጭር ማብራሪያ ኣቀርባለሁ፡፡ በዚህም ፅሁፍ ስለደረሰኝ በጠቅላላው፣ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ኣጠቃቀምን በተመለከተ ያለን የህግ መሰረትና ኣሰራር፣ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ መጠቀም ያለባቸው ግብር ከፋዮች እነማን እንደሆኑ፣ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች ከኣገልግሎት ውጭ ሲሆኑ የሚወገዱበት ኣግባብ እንዲሁም የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ በመጠቀም ደረሰኝ ኣለመቁረጥ ወይም እውቅና ያልተሰጠው በመንግስት ገቢ የሚያስከተለው ጉዳትና በግብር ከፋዮች ላይ የሚያስከትለው ተጠያቂነትን በተመለከተ ማብራሪያዎች ለማቅረብ ሙከራ ኣድርጊያለሁ፡፡                           
ስለሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ኣጠቃቀም በጠቅላላውና በኢትዮጵያ ስላለው ህግና ኣሰራር ደግሞ በተለየ የተፃፉ ፅሁፎች እምብዛም ከመሆናቸውም በላይ ጠለቅ ያለ ጥናት ለማድረግ የጊዜ ጥበት ስላለብኝ በዚህ ፅሁፍ ያቀረበረኳቸው ሃሳቦች በብዙ ንባብና ምርምር የዳበሩ ሳይሆኑ በኢትዮጵያ ያሉትን ከሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ኣጠቃቀም ጋር ኣግባብነት ያላቸውን የህግ ድንጋጌዎች መሰረት በማድረግ የራሴ የህጎቹን ንባብና ኣረዳድ ያንፀባረቅኩበቸው ናቸው፡፡    

                       
በፌዴራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት የልደታ ምድብ የታክስና የጉምሩክ ወንጀሎች በሚታዩበት ችሎት ከተመደብኩ ጀምሮ ተመሳሳይ ጉዳዮች ላይ ውሳኔዎችን የሰጠሁ ስሆን በዚህ ፅሁፍ ላይ ያንፀባረቅኳቸው ሃሳቦች በሰጠሁዋቸው ውሳኔዎች ላይም የተንፀባረቁ የመሆናቸው እድል ከፍተኛ ነው፡፡ ይሁን እንጂ በጉዳዮቹ ላይ የተሰጡ ውሳኔዎች እየጠቀሱ ማቅረብ ለፅሁፉ ብስለትና የበለጠ ግልፅነት ጠቃሚ መሆኑ ቢታመንም በኣንድ በኩል በውሳኔዎቹ ላይ ሃተታ ለመፃፍ ጊዜው ስለማይሆን በሌላም በኩል ፅሁፉ ኣጠር እንዲል የውሳኔ ጉዳዮችን በማጣቀሻነት ኣላቀረብኩም፡፡    
ይህንን ፅሁፍ ለመፃፍ ያነሳሳኝ በዚህ ዙሪያ በህጎቹ ላይ ተቀራራቢ ኣረዳድ ከመያዝ ኣኳያ ስለጉዳዩ ለውይይት መነሻ ይሆናል ያልኩትን ሃሳብ ለማቅረብ ነው፡፡ በተለይ ግን በኣንድ በኩል በንግድ ስራ የተሰማሩት ግብር ከፋዮች የግብር ባለስልጣኑ ተቆጣጣሪ ባለሙያዎች እንዳያገኟቸው ብቻ በመፍራት እንጂ ግብር መክፈልን እንደ ኣገራዊ ግዴታ በመውሰድ ደረሰኝ የሚቆርጡ ስለማይመስል፣ በሌላ በኩል ደግሞ በግብር ባለስልጣኑም ይሁን በሌሎች የሚመለታቸው ኣካላት ግብር ከፋይ ነጋዴ የሆነ ሁሉ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ ኣለበት የሚል እምነት የተያዘ ስለመሰለኝ ግንዘቤ ለመፍጠርም ፅሁፉ ጠቃሚ ይሆናል የሚል እምነት ኣለኝ፡፡ ባቀረብኳቸው ሃሳቦች ላይ ለሚኖር ኣስተያት ለመቀበልና የሚታረሙ የኣረዳድ ግድፈቶቼንም ለማረም ዝግጁ መሆኔን እገልፃለሁ፡፡    
      
2.   ስለደረሰኝ በጠቅላላው           
የደረሰኝ ትርጉም እናስቀምጥ ቢባል የሚያስማማ ትርጉም ማግኘት ላይቻል ቢችልም ደረሰኝን ሽያጭ ወይም ግዢ ስለመፈፀሙ ወይም ወጪ ስለመውጣቱ ወይም ገቢ ስለመገኘቱ በማስረጃነት የሚቀርብ ሰነድ ነው ብለን መውሰድ እንችላለን፡፡ የግብር ኣወሳሰንን በተመለከተ ደረሰኝ የሚያያዘው በግብር ህግ መሰረት ደረሰኝ የመስጠት ወይም የመቀበል ግዴታ ካለባቸው ግብር ከፋዮች ጋር ነው፡፡ እነዚህ ግብር ከፋዮች  የንግድ ትርፍ ግብርን በተመለከተ የሂሳብ መዝገብ የመያዝ ግዴታ ያለባቸው የደረጃ  ˝ሀ˝ እና ˝ለ˝ ግብር ከፋዮች ወይም የተጨማሪ እሴት ታክስ ከፋዮች ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ የደረጃ ˝ሐ˝ ግብር ከፋዮች የሂሳብ መዝገብ የመያዝ ግዴታ የሌለባቸው ስለሆነ ደረሰኝ እንዲሰጡ ወይም እንዲቀበሉ ኣይገደዱም፡፡ ይህም በተጨማሪ እሴት ታክስ ኣዋጅ ቁጥር 285/1994 (እንደተሻሻለ) ኣንቀፅ 22፣ በገቢ ግብር ኣዋጅ ቁጥር 286/1994 ኣንቀፅ 48 (ኣሁን የተሻረ) እና በኣዲሱ የገቢ ግብር ኣዋጅ ቁጥር 979/2008 ኣንቀፅ 82 መገንዘብ የሚቻል ነው፡፡ ኣዋጆቹን መሰረት በማድረግ የወጡት ገቢ ግብር የሚኒስትሮች ደንብ ቁጥር 78/1994 እና የተጨማሪ እሴት ታክስ ደንብ ቁጥር 79/1995 ይህንኑ ያረጋግጣሉ፡፡      
የኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን የደረሰኝ ኣጠቃቀም ዝርዝር ኣፈፃፀም መመሪያዎችን ኣውጥቶ ስራ ላይ ኣውሏል፡፡ ቀደም ሲል ስራ ላይ የነበረው የደረሰኝ ኣያያዝ፣ ኣጠቃቀምና ቁጥጥር መመሪያ ቁጥር 28/2001 ተሽሮ ኣሁን በስራ ላይ ያለው መመሪያ የደረሰኝ ህትመት ፈቃድ ኣሰጣጥ፣ ኣያያዝ፣ ኣጠቃቀም፣ ኣወጋገድ እና ቁጥጥር መመሪያ ቁጥር 110/2008 ነው፡፡ በዚህ መመሪያ መሰረት የተለያዩ የደረሰኝ ኣይነቶች የተቀመጡ ሲሆን የተጨማሪ እሴት ታክስንና የተርን ኦቨር ታክስ ደረሰኝን የሚያጠቃልል የግብይት ደረሰኝ፣ የገንዘብ መቀበያ ደረሰኝ (Cash Receipt Voucher)፣ የወጪ ማዘዣ ደረሰኝ (Payment Voucher)፣ ከተከፋይ ሂሳብ ለተቀነሰ ግብር (Withholding) የሚሰጥ ደረሰኝ ወ.ዘ.ተ. ያጠቃልላሉ፡፡ ስለደረሰኞቹ ዝርዝርና ስለኣጠቃቀማቸው የመመሪያውን ዝርዝር ይዘት ማየቱ ጠቃሚ ይሆናል፡፡              
ስለደረሰኞች ስናወራ ስለሽያጭ መመዝገቢ መሳሪያ ኣጠቃቀም ከማየታችን በፊት ሁለት ነጥቦችን ኣንስቶ ማለፍ ኣስፈላጊ መስሎ ታይቶኛል፡፡ ኣንደኛው የተርን ኦቨር ታክስ ደረሰኝ የሚባል ደረሰኝ ስለመኖር ኣለመኖሩ ነው፡፡ ሁለተኛው ደግሞ የኤክሳይዝ ታክስ ደረሰኝን በተመለከተ ነው፡፡       
የተርን ኦቨር ታክስ ኣዋጅ ቁጥር 308/1995 ኣንቀፅ 9 የሂሳብ መዝገብ ስለመያዝ ይደነግጋል፡፡ ይሁን እንጂ የተርን ኦቨር ታክስ ለብቻው የተለየ የሂሳብ መዝገብ መያዝ የሚያስፈልገው ሳይሆን በገቢ ግርብር ኣዋጅ ቁጥር 286/1994 ኣንቀፅ 48 መሰረት የሂሳብ መዝገብ የመያዝ ግዴታ ያላቸው የደረጃ ˝ሀ˝ እና ˝ለ˝ ግብር ከፋዮች ለንግድ ትርፍ ግብሩ የያዙትን ሂሳብ መዝገብ የተርን ኦቨር ታክስን ለማስላትም እንዲጠቅም ሊይዙት እንደሚገባ የሚደነግግ ነው፡፡ ይህም የተርን ኦቨር ታክስ ከፋዮች የተለየ ተርን ኦቨር ታክስ ደረሰኝ የማያስፈልገቸው መሆኑና ለንግድ ትርፍ ግብር የሚያዘው ደረሰኝ ለተርን ኦቨር ታክስም ስሌት የሚውል መሆኑ የሚያስገነዝብ ነው፡፡ በተግባር ስናይ የግብር ባለስልጣኑ ግብር ከፋዮች የተርን ኦቨር ታክስ ደረሰኝ እንዲያሳትሙና እንዲጠቀሙ የሚያደርግ ግብር ከፋዮችም ኣሳትመው የሚጠቀሙ ሲሆን ከላይ በጠቀስነው መመሪያ ቁጥር 110/2008 ኣንቀፅ 2(1) የተርን ኦቨር ታክስ የሽያጭ ደረሰን እንደሆነ ተጠቅሶ እናገኘዋለን፡፡ ይህ ኣሰራር የንግድ ትርፍ ግብር ለማስላት ኣስፈላጊ የሆነው የግብይት ደረሰኝ ራሱን ችሎ እንዳይታወቅ የሚያደርግ ሲሆን በብዙ ግብር ከፋዮችም ይሁን ባለሙመዎች ደረሰኝ ማለት የተርን ኦቨር ታክስ ወይም የተጨማሪ እሴት ታክስ እንደሆነ የተሳሳተ ግንዛቤ እንዲዘ ያደረገ ይመስለኛል፡፡ በእርግጥ የተርን ኦቨር ታክስ ወይም የተጨማሪ እሴት ታክስ የሚከፍሉ ግብር ከፋዮቸን በሚመለከት መሰረታዊ ችግር ላይፈጠር ይችላል፡፡ በተለይ የተጨማሪ እሴት ታክስ ተመዝጋቢዎችን በተመለከተ ከተጨማሪ እሴት ታክስ ደረሰኝ ሁሉንም የግብይት መረጃ ኣጠቃልሎ ስለሚይዝ ምንም ክፍተት ኣይፈጠርም፤ ከተጨማሪ እሴት ታክስ ደረሰኙ የተለየ የግብይት ደረሰኝም ኣያስፈልግም፡፡ ይሁን እንጂ የስራቸው ባህሪ ከተርን ኦቨር ታክስም ይሁን ከተጨማሪ እሴት ታክስ ነፃ የሚያደርጋቸው ግብር ከፋዮችን በተመለከተ የተርን ኦቨር ታክስም ይሁን የተጨማሪ እሴት ታክስ ደረሰኝ እንዲኖራቸው ስለማይጠበቅ ገቢኣቸውን የሚሰበስቡበት ደረሰኝ የተርን ኦቨር ታክስም ያልሆነ የተጨማሪ እሴት ታክስም ያልሆነ የግብይት ደረሰኝ ያስፈልጋቸዋል፡፡ ለምሳሌ ኣንድ ቀላል ምሳሌ ብንወስድ ከስልሳ ፐርሰንት ሰራተኞቹ ኣካል ጉዳተኞች የሆኑ ድርጅት የሚያቀርባቸው እቃዎችና ኣገልግሎቶች ከተርን ኦቨር ታክስና ከተጨማሪ እሴት ታክስ ነፃ መሆኑ በተርን ኦቨር ታክስ ኣዋጅ ቁጥር 308/1995 ኣንቀፅ 7(1)(ተ) እና የተጨማሪ እሴት ታክስ ኣዋጅ ቁጥር 285/1994 ኣንቀፅ 8(2)(አ) ተደንግጎኣል፡፡ የተርን ኦቨር ታክስ የሚከፈለውም ለተጨማሪ እሴት ታክስ ያልተመዘቡ ሰዎች በኣገር ውስጥ በሚያቀርቡኣቸው እቃዎችና ኣገልግሎቶች ላይ መሆኑ በተርን ኦቨር ታክስ ኣዋጅ ቁጥር 308/1995 ኣንቀፅ 3 የተደነገገ ነው፡፡ በመሰረቱ ግን ተርን ኦቨር ታክስ ለንግድ ትርፍ ግርብ ተብሎ በሚያዝ ደረሰኝ መሰረት ሊሰላና ሊወሰን የሚገባው ነው እንጂ የተርን ኦቨር ታክስ ደረሰኝ ተብሎ  ፈቃድና ህትመት የህግ መሰረት ያለው ኣይመስልም፡፡ ይህ ጉዳይ ተርን ኦቨር ታክስ ደረሰኝ ኣለመቁረጥ የሚባል ወንጀል ኣለ ወይስ የለም ከሚል ሌላ መሰረታዊ ጉዳይ ጋር የሚያያዝ ስለሆነ በኋላ ደረሰኝ ኣለመቁረጥ የሚያስከትለው ተጠያቂነት ስናይ እናነሳዋለን፡፡                  
የኤክሳይዝ ታክስን በተመለከተ የኤክሳይዝ ታክስ ኣዋጅ ቁጥር 307/1995 ኣንቀፅ 8(ሀ) ግብር ከፋዮች ኣግባብ ባለው የሂሳብ ኣያያዝ ስርኣትና የግብር ባለስልጣኑ በሚፈቅደው ኣይነት የሂሳብ መዛግብትና ደጋፊ ሰነዶች መያዝ ያለባቸው መሆኑ ይደነግጋል፡፡ በተግባር ሲታይ ግን እኔ እስከማውቀው ድረስ የኤክሳይዝ ታክስን ለማስላት ተብሎ በተለየ የሚያዝ ደረሰኝ ተፈቅዶ ሲታተም ኣይታይም፡፡ በእርግጥ የኤክሳይዝ ታክስ የሚከፈለው በኣገር ውስጥ ለሚመረቱ እቃዎች የማምረቻ ወጪውን፣ ከውጭ አገር ለሚገቡ ደግሞ ሲ. ኣይ. ኤፍ. እየተባለ የሚጠራውን ጉምሩክ ቀረጥ ማስከፈያ ዋጋን መሰረት በማድረግ ስለሆነ (የኤክሳይዝ ታክስ ኣዋጅ ቁጥር 307/1995 ኣንቀፅ 5 ይመለከቷል) በግብር ከፋዩ በኩል ለኤክሳይዝ ታክስ የተለየ ደረሰኝ ኣስፈቅዶ ማሳተም ኣስፈላጊ ላይሆን ይችል ይሆናል፡፡ ሆኖም ግን በኣገር ውስጥ የሚመረቱ እቃዎችን በተመለከተ የሚያወዛግብ ነጥብ ኣለ፡፡ ይህም ነጥብ ለምርት የሚወጣ ወጪ ግብር ከፋዩ ከንግድ ትርፍ ግብር ነፃ የተደረገ ካልሆነ በስተቀር የንግድ ትርፍ ግብር ሲወሰንበት ተቀናሽ የሚደረግለት ወጪው ስለሆነ (የተሻረውን የገቢ ግብርኣዋጅ ቁጥር 286/1994 ኣንቀፅ 20 እና ተከታዮቹ ድንጋጌዎች እንዲሁም ኣዲሱ የገቢ ግብር ኣዋጅ ቁጥር 979/2008 ኣንቀፅ 22 እና ተከታዮቹ ድንጋጌዎች ይመለከቷል) ሳይደብቅ ለግብር ባለስልጣን ያሳውቃል ተብሎ ይታመናል፡፡ እንደሚታወቀውም ኣንድ ኣንድ ጊዜ ወጪው ኣለኣግባብ የተጋነነ ነው በማለት የግብር ባለስልጣኑ ሂሳብ መርማሪዎች ወጪውን ኣንቀበልም ሲሉ ይስተዋላል፡፡ በሌል በኩል ግን ለምርት የሚወጣውን ወጪ ኣለኣግባብ ዝቅ በማድረግ የኤክሳይዝ ታክስ ሰውሯል ተብሎ የሚወቀሱ ኣልፎም የሚከሰሱ ግብር ከፋዮች ይታያሉ፡፡ እነዚህ ሁለት ተቃራኒ ሃሳቦች እንዴት መዋሃድ እንደሚችሉ ሊታሰብባቸው የሚገባ ይመስለኛል፡፡                  
3.   የሽያጭ መመዝገቢያ የመጠቀም ግዴታ                          
3.1. የሽያጭ መመዝገቢያ የመጠቀም ግዴታ የህግ መሰረት    
በኣዲስ ኣበባ ዩኒቨርሲቲ የህግ መምህር የሆኑት ኣቶ ኣስቻለው ኣሻግሬ በሚዛን ሎ ሪቪው ቅፅ 8 ቁጥር 1 እ.ፈ.ኣ. በ2014 የታክስ ከፋዮች ቅሬታ ኣፈታት በኢትዮጵያ በሚል ርእስ ባሳተሙት ፅሁፍ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ በመጠቀም ደረሰኝ ማውጣት ከግብር ከፋዮች ግዴታዎች ኣንዱ መሆኑ ጠቅሰው ፅፈዋል (ገፅ 200)፡፡ እኒህ ምሁር የሽያጭ መመዝገቢያ መሣሪያ የመጠቀም ግዴታ በሌሎች ሃገሮች ቆየት ያለ ግዴታ መሆኑንና በኢትዮጵያ ግን ይህ ግደታ በታክስ ከፋዮች ላይ የተጣለው የኢ.ፌ.ዴ.ሪ የሚኒስትሮች ምክር ቤት በነሐሴ 11 ቀን 1999 ዓ.ም ባወጣው ደንብ መሠረት እንደሆነ ጠቅሷል (ዝኒ ከማሁ)፡፡   
በእርግጥም ከ1990ዎቹ ጀምሮ የኢትዮጵያ የታክስ ስርኣት ለማዘመን ከተወሰዱ እርምጃዎች የግብር ኣዋጆች ተከልሰው እንዲታወጁና ያልነበሩ የታክስ ኣይነቶችም በህግ እንዲታወጁ (ለምሳሌ የተጨማሪ እሴት ታክስ) የተደረገ ሲሆን በታክስ ኣዋጆች የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ በግብር ከፋዮች ላይ ተደንግጎ ኣይገኝም ነበር፡፡ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ ለመጀመሪያ የተደነገገው የሚስትሮች ምክር ቤት ባወጣው ደንብ ቁጥር 139/1999 ነው፡፡ ከዚህ ጋር ተያይዞ ሊነሳ የሚችለው ጥያቄ የሚኒስትሮች ምክር ቤት እንደዚህ የመሰለ ግዴታ በግብር ከፋዮች ላይ እንዲጥል ስልጣን ኣለው ወይ (ሊሰጠውስ ይገባል ወይ?) የሚለው ነው፡፡   
በኢትዮጵያ የታክስ ህጎች ላይ ብዙ ጥናትና ምርምር በማድረግ የሚታወቁትና በኣዲስ ኣበባ ዩኒቨርሲቲ የህግ መምህር የሆኑት ዶ/ር ታደሰ ሌንጮ በሚሺጋን ኢንትርናሽናል ሎ ሪቪው ቅፅ 20 ቁጥር 2 እ.ፈ.ኣ. በ2012 “The Ethiopian Tax System: Excesses and Gaps” በሚል ርእስ ባሳተሙት ፅሁፍ የግብር የህጋዊነት መርህን በሚመለከት ሲያብራሩ በተለያዩ ሃገሮች ህጎች ግብርን በተመለከተ መሰረታዊ የሚባሉ ጉዳዮች በህግ ኣውጭው የመንግስተ ኣካል ሊወጡ ይገባል የሚል ድንጋጌ እንዳለ ጠቅሰው በኢትዮጵያ ግን ፓርላማው መጠነ ሰፊ የሆነ የውክልና ስልጣን ለኣስፈፃሚው ኣካል እንደሚሰጥ ይገልፃሉ (ከገፅ 335-340)፡፡ ታክስ ሊከፈል የሚገባው የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤቶች ባወጡት ህግ መሰረት ብቻ ሊከፈል ይገባል የሚል እምነት በእንግሊዝ ኣገር የቆየ ታሪክ ያለው ነው፡፡ የእንግሊዝ የግብር ከፋዮች በህግ ስላላቸው የህግ ጥበቃ (Taxpayer Safeguards) ታሪክ የሚያትት የፃፉት ስቴቢንግስ የተባሉ ምሁር “The Victorian Taxpayer and the Law: A Study in Constitutional Conflict” በሚል ርእስ እ.ፈ.ኣ. በ2009 በታተመው መፅሓፋቸው በ19ኛው ክፍለ ዘመን “ሃውስ ኦቭ ኮመንስ” የሚባለው የፓርላማው ምክር ቤት በህዝብ የሚመረጡ መካሪዎች የተሰበሰቡበት ስለሆነ በታክስ ጉዳዮች ላይ ብቸኛ ስልጣን እንዲኖረውና “ሃውስ ኦቭ ሎርድስ” ደግሞ በታክስ ህጎች ላይ ምንም ስልጣን ሊኖረው ኣይገባም እሰከመባልና “ሃውስ ኦቭ ኮመንስ” በታክስ ጉዳዮች የበላይነት እስከመረጋገጥ የደረሰ በሁለቱም ምክር ቤቶች የተፈጠረ ውጥረት እንደነበር ፅፈዋል (ገፅ 61-69)፡፡ ይህ ሲታይ የታክስ ከፋዮች መብትና ግዴታ በህዝብ ተወካዮች ምክር ቤቶች ሊደነገጉ ይገባል የሚለው ኣገላለፅ ጠንካራ የታሪክም መሰረት ያለው የሚመስል ነው፡፡                            
 በኢትዮጵያ ስናይ ከላይ እንደጠቀስኩት ዶ/ር ታደሰ እንደገለፁት የኣስፈፃሚው ኣካል መጠነ ሰፊ የውክልና ስልጣን እየወሰደ (እየተሰጠው) በታክስ ጉዳዮችም ብዙ ህጎች እንደሚያወጣ ይታወቃል፡፡ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያልተገደበ የውክልና የመስጠት ልምድ ኣዳብሯል፡፡ ይህም በሁሉም ኣዋጆች ተደንግጎ የምናገኘው ነው፡፡ ለምሳሌ በገቢ ግብር ኣዋጅ ቁጥር 979/2008 ኣንቀፅ 99፣ በፌዴራል የታክስ ኣስተዳደር ኣዋጅ ቁጥር 983/2008 ኣንቀፅ 136፣ በገቢ ግብር ኣዋጅ ቁጥር 286/1994 (እንደተሻሻለ) ኣንቀፅ 118 (ኣሁን የተሻረ) እና በተጨማሪ እሴት ታክስ ኣዋጅ ቁጥር 285/1994 ኣንቀፅ 64 የሚኒስትሮች ምክር ቤት ደንብ የገንዘብና የኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር ደግሞ መመሪያ እንዲያወጡ የውክልና ስልጣን ተሰጥቷል፡፡ በዚህም በኣስፈፃሚ ኣካላት የሚወጡ ህጎች (የሚኒስትሮች ምክር ቤት የሚወጣቸው ደንቦችና በተለያዩ መስሪያ ቤቶች የሚወጡ መመሪዎች) በህግ ኣውጭው ምክር ቤት ቁጥጥር የሚደረግባቸው ኣይመስልም፡፡ ዶ/ር ታደሰ ከላይ በተጠቀሰው ፅሁፋቸው እንደገለፁት በኣስፈፃሚ ኣካላት የወጡ ህጎችን የህጋዊነት ጥያቄ ኣንስቶ በፍርድ ሰጪ ኣካላት ፊት መቃወም ያልተለመደ ከመሆኑም በላይ (ገፅ 340) ህግ የማውጣት የውክልና ስልጣን ድፍን ያለ ሲሆን ፍርድ ሰጪ ኣካላት በኣስፈፃሚ ኣካለት የወጡ ደንብና መመሪያዎችን ከፓርላማው ህግ ጋር ኣመሳክረው ህጋዊነታቸውን ለመመርመር ሊቸገሩ የሚችሉ መሆኑ ታሳቢ የሚደረግ ነው፡፡ ይህም ሆኖ ግን የሃገራችን የህግ ኣወጣጥ ስርኣት እየበለፀገ ሲሄድ ይህ ችግር እየተፈታ ይሄዳል ተብሎ ተስፋ የሚደረግበት ነው፡፡       
ያለገደብ የተሰጠውን ህግ የማውጣት ስልጣን መሰረት በማድረግ የኢ.ፈ.ዲ.ሪ. የሚኒስትሮች ምክር ቤት ካወጣው ደንብ ደግሞ ከላይ የገለፅነው የሽያጭ መመዝገቢያ የመጠቀም ግዴታን የሚደነግገው ደንብ ቁጥር 139/1999 ነው፡፡ ይህ ደንብ ኣዲሱ የፌዴራል የታክስ ኣስተዳደር ኣዋጅ ቁጥር 983/2008 ከመውጣቱ ጋር ተያይዞ የሚኒስትሮች ምክር ቤት ሌላ ኣዲስ ደንብ እስኪያወጣ ድረስ ተፈፃሚነቱ እንደሚቀጥል ኣዋጁ ደንግጓል (ኣዋጅ ቁጥር 983/2008 ኣንቀፅ 137(4))፡፡ ከዚሁ ጋር ተያይዞ እንደጥሩ እርምጃ ሊጠቀስ የሚገባው ነገር የፌዴራል የታክስ ኣስተዳደር ኣዋጅ ቁጥር 983/2008 (በኣንቀፅ 20) የሚኒስትሮች ምክር ቤት ስለሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የሚደነግግ ደንብ እንደሚያወጣ የደነገገ መሆኑ ሲሆን ደንቡ የሚይዛቸውንም ዋና ዋና ይዘቶችም ዘርዝሮ ኣስቀምጧል፡፡ ምንም እንኳ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ስለመጠቀም ግዴታ የሚደነግገው ደንብ ወጥቶ ስራ ላይ ከዋለ ከኣመታት በኋላ ቢሆንም ድንጋጌው መደንገጉ የህግ ኣወጣጥ ስርኣታችን እየተሻሻለ መሄዱ የሚጠቁም መልካም ሂደት ነው ለማለት እደፍራለሁ፡፡                                      
3.2.የሽያጭ መመዝገቢያ የመጠቀም ኣስፈላጊነት          
ለመጀመሪያ ጊዜ የተሳካ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ፈጥሮ እ.ፈ.ኣ. በ1879 ጥቅም ላይ ያዋለው በኣሜሪካ ኦሃዮ ግዛት ይኖር የነበረ ኣንድ ጄምስ ሪቲ የተባለ ሰው ስለመሆኑና ለዚህም የፈጠራ ባለቤትነት መብት የተሰጠው ስለመሆኑ ኣቶ ኣስቻለው ከላ በገለፅኩት ፅሁፋቸው (ገፅ 200) ጠቅሷል፡፡ ይህ ሰው ነጋዴ የነበረ ሲሆን ማሽኑን የፈጠረበት ዋና ኣላማ ቀጥሮ የሚያሰራቸው ሰራተኞቹ ትርፉን እንዳያጭበረብሩት ለመቆጣጠር እንዲጠቀምበት መሆኑና የማሽኑ የመጀመሪያ ስሪትም “incorruptible cashier” በሚል የማስታወቅያ ስም ለገበያ የተስተዋወቀ መሆኑ ኢኮኖሚ ትብብርና ልማት ድርጅት (OECD) “Electronic Sales Suppression: A Threat to Tax Revenues” በሚል ርእስ እ.ፈ.ኣ. በ2013 ባሳተመው ፅሁፍ (ገፅ 9) ተመዝግቧል፡፡                                
በኣሁኑ ዘመን የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች በንግድ ስራ ውስጥ የሂሳብ ኣያያዝንና ሪፖርት ኣቀራረብን ማቅለላቸውን ጨምሮ ብዙ ጠቀሜታ ያላቸው ስለሆነ በስፋት ጥቅም ላይ ይውላሉ (ዝኒ ከማሁ)፡፡ በተለይ የግብር ከፋዮችን ግብይትና ገቢ ለመቆጣጠር የሚያስችሉ ስለሆኑ የንግድ ማህበረሰብ በግብር ሰብሳቢ ባለስልጣን መስሪያ ቤቶች የሚታወቁ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች እንዲጠቀም ህጎች ያስገድዳሉ፡፡ ኤሌክትሮኒካዊ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ በታክስ ባለስልጣን ጥቅም ላይ የዋለው በጣልያን ኣገር እ.ፈ.ኣ. በ1983 ሲሆን የግሪክ ታክስ ኤጄንሲ እ.ፈ.ኣ. በ1988 በሁለተኛነት ጥቅም ላይ እንዲውል ኣድርጓል (Peter Casey and Patricio Castro፣ IMF፣ WP/15/73፣ ገፅ 13-14)፡፡ በቅርብ ጊዜም መሽኖቹ ለግብር ኣላማ ጥቅም ላይ እየዋሉ ነው፡፡ ለምሳሌ በስሎቬንያ ኣገር እ.ፈ.ኣ. ከጃንዋሪ 1 ቀን 2015 ጀምሮ የእጅ በእጅ (ማንዋል) ደረሰኝ እንዲጠቀሙ ከሚፈቀድላቸው ኣነስተኛ ከሚባሉ ግብር ከፋዮች በስተቀር የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ እንዲጠቀሙ ተደርጓል (Tax News Slovenia፣ 22 ጃንዋሪ 2015)፡፡ በኢትዮጵያም ከላይ በገለፅነው ደንብ መሰረት የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ በግብር ከፋዮች ላይ ተደንግጓል፡፡              
የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች ጥቅም ላይ መወዋቸው የራሱ የሆኑ ጥቅሞችና ችግሮች እንዳሉት በዙርያው የተፃፉ ኣንኣንድ መረጃዎች ይጠቁማሉ፡፡ ዋናው ጥቅም ታክስ ስወራን በመከላከል በግብር ከፋይነት የተመዘበጉ የንግድ ማህበረሰቡ ክፍል በተገቢው ሁኔታ ግብሩን እንዲከፍል (Tax Compliance) በማድረግ ረገድ ኣስተዋፅኦ ማድረጋቸው እንደሆነ እነ መሪማ ዓሊ የኢትዮጵያን ተሞክሮ በተመለከተ እ.ፈ.ኣ. በ2014 “Information technology and fiscal capacity in a developing country: evidence from Ethiopia” በሚል ርእስ በፃፉት ፅሁፍ (ገፅ 31) ገልፀዋል፡፡ ይህም ግብር ከፋዮች ለፈፀሙት ግብይት በሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ደረሰኝ ሲቆረጥ መሳሪያው ከግብር ባለስልጣኑ መቆጣጠሪያ ጋር የተያያዘ ስለሆነ ግብይቱን መደበቅ የሚቻል ካመሆኑ ጋር የሚያያዝ ነው፡፡ ይሁን እንጂ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች የንግድ ድርጅቶች ኢ-መደበኛ ወደ ሆነ የንግድ ስራ እንዲገቡ የማድረግ ኣሉታዊ የሆነ ኣስተዋፅኦ እንዳላቸውና ይህም በኣግባቡ ሊጠና የሚገባው ስለመሆኑ እነዚህ ፀሃፍት ይጠቁማሉ (ዝኒ ከማሁ)፡፡               
ሌላው ችግር የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች በግብር ከፋዮች ላይ ወጪ የሚጨምሩ መሆናቸው እንደ ተግዳሮት የሚጠቀስ መሆኑ ሓሙድ ከድር እና ዝናሽ ደግፌ በኢትዮጵያ በማሽን ተጠቃሚ ግብር ከፋዮች ላይ ጥናት ባደረጉበትና እ.ኤ.ኣ. በ2014 International Journal of Scientific Knowledge፣ ቅፅ 5፣ ቁፅሪ 3 ˝Challenges of Electronic Tax Register Machine (ETRS) to Businesses and its Impact in Improving Tax Revenue˝ በሚል ርእስ ባሳተሙት ኣጭር ፅሁፍ ገልፀዋል፡፡ እነዚህ ፀሃፍት የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች የተጨማሪ እሴት ታክስ በተገቢው ጊዜ እንዲገለፅና እንዲከፈል የማድረግ ኣስተፅኦ ቢኖራቸውም በግብር ከፋዮች ላይ እንዳሚያስከትሉና የሚባሉት ችግሮችም የጥገና ወጪና የመሳሰሉት የኣፈፃፀም ወጪዎች (Compliance Costs) ማስከተላቸው እንደሆነ ገልፀውታል( ገፅ 19-20)፡፡ እነዚህ ኣፈፃፀም ወጪዎች(Compliance Costs) ምን ምን ወጪዎችን እንደሚያካትቱ ከግብር ከፋዮች ጋር በመነጋገር ማጥናት የሚያስፈልግ ሲሆን ለቴሌኮሙኒኬሽን የሚከፈለው የሲም ካርድ ክፍያንም እንደሚጨምሩ ግንዛቤ መውሰድ የሚቻል ነው(የኢትዮጵያ ገቢዎች ጉምሩክ ባለስልጣን ያወጣውን የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ኣወጋገድና ኣጠቃቀም መመሪያ ቁጥር 114/2008 ኣንቀፅ 6(1)(ሐ) ይመለከቷል)፡፡                           
የራሳቸው የሆነ ችግር እንደሚኖርባቸውና በየጊዜው እየተጠና መፍትሄ መፈለግ የሚያሰፈልግ መሆኑ የማይካድ ሆኖ ለግብር ኣወሳሰን ግን የግብር ስልጣኑን በማገዝ የማይተካ ሚና እንዳላቸው የማይታበል እውነታ ነው፡፡          
3.3.የሽያጭ መመዝገቢያ የመጠቀም ግዴታ ያለባቸው ግብር ከፋዮች    
የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ስለመጠቀም ሲነሳ ሁሉም ትንሽም ይሁን ትልቅ በንግድ ስራ ላይ የተሰማራ ግብር ከፋይ ለሚፈፅማቸው ግብይቶች የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያን በመጠቀም ደረሰኝ የመስጠት ግዴታ ኣለበት? ወይስ የሽያጭ መመዝገቢያ የመጠቀም ግዴታ ያለባቸው ግብር ከፋዮች እነማን ናቸው? የሚለው ጥያቄ መነሳቱ ተገቢ ነው፡፡ ከላይ እንዳየነው የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ በሚኒስትሮች ምክር ቤት በመጣው ደንብ ቁጥር 139/1999 መሰረት የተደነገገ ነው፡፡ ስለዚህ የደንቡን ዋና ዋና ድንጋጌዎች በጥንቃቄ ማየት ኣግባብ ነው፡፡                  
የሚኒስትሮች ምክር ቤት ደንብ ቁጥር 139/1999 ኣንቀፅ 3 የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ስለመጠቀም ግዴታ ሲደነግግ የገቢዎች ሚኒስቴር በመመሪያ ዝርዝራቸው የሚወሰን ግብር ከፋዮች በግብር ባላስልጣኑ እውቅና የተሰጠው የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ በመጠቀም ደረሰኝ መስጠት የሚጠበቅባቸው መሆኑ ይደነግጋል፡፡ የገቢዎች ሚኒስቴር በደንቡ በተሰጠው ስልጣን መሰረት የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ኣጠቃቀም ዝርዝር የሚደነግግ መመሪያ ቁጥር 46/1999 ከነሃሴ 7 ቀን 1999 ዓ.ም. ጀምሮ ስራ ላይ ኣውሏል፡፡ በኣሁኑ ጊዜ ከሓምሌ 22 ቀን 2000 ዓ.ም. ጀምሮ የገቢዎች ሚኒስቴር ስልጣንና ተግባር ለኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን የተላለፈ ሲሆን (ኣዋጅ ቁጥር 587/2000 ኣንቀፅ 22 ይመለከቷል) ባለስልጣኑ መመሪያውን በመመሪያ ቁጥር 87/2005 ኣሻሽሎታል፡፡                 
የገቢዎች ሚኒስቴር መመሪያ ቁጥር 46/1999 በኣንቀፅ 5 የግብር ባለስልጣኑ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ ያለባቸው ግብር ከፋዮች መጠቀም የሚጀምሩበት ጊዜ በህዝብ ማስታወቅያ እንደሚነግር ይደነግጋል፡፡ ይህን የህዝብ ማስታወቅያ በሚመለከት የተደነገገውን ድንጋጌ በመያዝ በህዝብ ማስታወቅያ መሰረት የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ ይፈጠራል የሚል እምነት ያላቸው ኣሉ፡፡ ይሁን እንጂ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ ያለባቸው ግብር ከፋዮች እነማን እንደሆኑ ስናይ ከላይ በጠቀስነው የደንቡ ኣንቀፅ 3 የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ ያለባቸው ግብር ከፋዮች በመመሪያ እንደሚወሰን ሲደነግግ ከላይ ያየነው መመሪያ ዝርዝር ኣላስቀመጠም፡፡ በሌላ ሁኔታ ግብር ማለት የገቢ ግብርንና የተጨማሪ እት ታክስን እንደሚጨምር በደንቡ ኣንቀፅ 2(7) ትርጉም ተሰጥቶበታል፡፡ ከዚህም የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀመም ግዴታ ያለባቸው የንግድ ትርፍ ግብርና የተጨማሪ እሴት ታክስ ከፋዮች ናቸው ብሎ መደምደም ተገቢ ይሆናል፡፡ ከዚሁ ጋር ተያይዞ መነሳት ያለበት የህዝብ ማስታወቅያ የማስነገሩ ኣስፈላጊነት ምንድን ነው የሚለው ጥያቄ ነው፡፡ ይህም የንግድ ትርፍና የተጨማሪ እሴት ታክስ ከፋዮችም ቢሆን መሳሪያውን መጠቀም የሚጀምሩት የንግድ ዘርፋቸውና መሳሪያውን መጠቀም የሚጀምሩበት ቀን እየተለየ በግብር ባለስልጣኑ የህዝብ ማስታወቅያ ከተነገረበት ቀን ጀምሮ መሆኑን የሚያስገነዝብ ነው፡፡ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችሎትም በመዝገብ ቁጥር  74753 (የሰበር ውሳኔዎች ቅፅ 13 ገፅ 514-517 ይመለከቷል) በህዝብ ማስታወቅያ የንግድ ዘርፋቸው ተለይቶ ያልተነገረ የተጨማሪ እሴት ታክስ ከፋዮች መሳሪያውን ባይጠቀሙና ማንዋል ደረሰኞችን ቢጠቀሙ መሳሪያውን ባለመጠቀማቸው በወንጀል የማይጠየቁ መሆኑ ትርጉም የሰጠበት ነው፡፡                 
ከዚህ ጋር ተያይዞ ሳልጠቅሰው ማለፍ የማልፈልገው ከላይ እንዳየነው ታክስ ማለት የገቢ ግርና የተጨማሪ እሴት ታክስ መሆኑ በደንቡ ትርጉም የተሰጠበት ስለሆነ የተርን ኦቨር ታክስ ከፋዮችን በተመለከተ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ በመጠቀም ደረሰኝ የመስጠት ግዴታ ያልተጣለባቸው መሆኑን ነው፡፡ ይሁንና የኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን የቀድሞ የገቢዎች ሚኒስቴር ስለሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ኣጠቃቀም ያወጣውን መመሪያ ቁጥር 46/1999 ባሻሻለበት መመሪያ ቁጥር 87/2005 በኣንቀፅ 2(5) የተርን ኦቨር ታክስ ከፋዮች የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ እንዳለባቸው የሚመስል ድንጋጌ ኣካቷል፡፡ ድንጋጌው የየቀኑን የሽያጭ ማጠቃለያ ሪፖርት የማውጣት ግዴታ ስለማይኖርባቸው ግብር ከፋዮች የሚደነግግ ሆኖ ከማሻሻያው በኣባሪ በተዘረዘሩ የንግድ ዘርፎች የተሰማሩ የተጨማሪ እሴት ታክስ ወይም የተርን ኦቨር ታክስ (ትኩረት የተጨመረ) ከፋዮች ለእያንዳንዱ ግብይት ዜድ ሪፖርት ማውጣታቸው እንደተጠበቀ ሆኖ በየቀኑ የሽያጭ ማጠቃለያ እንዲያወጡ እንደማይገደዱና የወሩን የመጀመሪያና የመጨረሻ ቀናት የሽያጭ ማጠቃለያ በማውጣት ግብራቸውን ማሳወቅ እንደሚችሉ የሚደነግግ ነው፡፡ የማሻሻያውም ኣስፈላጊነት እነዚህ ዘርፎች በየቀኑ የሽያጭ ማጠቃለያ በማውጣት ለግብር ባለስልጣኑ ሪፖርት ለማድረግ የሚፈጠርባቸውን ጫና ለመቀነስ እንደሆነ በማሻሻያው መግቢያ (ሁለተኛው ኣንቀፅ) ተገልፆኣል፡፡ እነዚህ ዘርፎች የኮንስትራክሽን ዘርፍ፣ የወጪ ንግድ (ላኪነት) ዘርፍ ወ.ዘ.ተ ናቸው (የማሻሻያውን ኣባሪ ሰንጠረዥ ይመልከቱ)፡፡ የመመሪያው ማሻሻያ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ ያለባቸውን ግብር ከፋዮች ጫና ለመቀነስ ታስቦ ቢወጣም የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ እንዳለባቸው በደንቡ ያልተካቱትን የተርን ኦቨር ታክስ ከፋዮች ግዴታ እንዳለባቸው ጨምሮ መደንገጉ ተገቢ ኣይመስልም፡፡ ነገር ግን ደንቡ የበላይ ህግ እንደመሆኑና በደንቡ ደግሞ ግዴታው የገቢ ግብርንና የተጨማሪ እሴት ታክስ ከፋዮችን የሚመለከት መሆኑ ስለተደነገገ የማሻሻያውን ድንጋጌ በትርጉም ውድቅ ማድረግና የተርን ኦቨር ታክስ ከፋዮች የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ የለባቸውም የሚል ትርጉም መያዝ ደንቡንና መመሪያውን ከሚተረጉሙና ከሚያስፈፅሙ ኣካላት ይጠበቃል፡፡ ግዴታው የለም ወይም ኣለ መባሉ ግዴታውን ካለመፈፀም ጋር ተያይዞ ከሚመጣው ተጠያቂነት የሚያያዝ ሲሆን በኋላ እናነሳዋለን፡፡                             
የንግድ ትርፍ ግብር ከፋዮች በሙሉ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ ኣለባቸው ወይ? የሚለው ሌላው ሊታይ የሚገባው ነጥብ ነው፡፡ ይህን ለመገንዘብ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ የታተሙ ደረሰኞችን ከመስጠት ግዴታና የሂሳብ መዝገብ ከመዝገብ ግዴታ ጋር ያለው ዝምድና መለየቱ ተገቢ ነው፡፡ የሂሳብ መዝገብ የመያዝ ግዴታ ያለባቸው ግብር ከፋዮች የደረጃ ˝ሀ˝ እና የደረጃ ˝ለ˝ ግብር ከፋዮች መሆናቸው ቀድሞ በነበረው የገቢ ግብር ኣዋጅ ቁጥር 286/1994 ኣንቀፅ 48 እንዲሁም በኣዲሱ የገቢ ግብር ኣዋጅ ቁጥር 979/2008 ኣንቀፅ 82 ተደንግጎ እናገኛለን፡፡ የሂሳብ መዝገብ ማለትም ኣጠቃላይ የገቢና ወጪ እንዲሁም የሃብትና እዳ መግለጫ ማስረጃዎችን ማለት ሲሆን የሽያጭ መጠንን የሚያሳዩ የሽያጭ ደረሰኞችንም በዋናነት እንደሚያጠቃልል ከነዚህ ድንጋጌዎች እናያለን፡፡ ይህም ማለት ደረሰኝ የመስጠት ግዴታ የሚኖርባቸው ግብር ከፋዮች የደረጃ ˝ሀ˝ እና የደረጃ ˝ለ˝  ግብር ከፋዮች መሆናቸውን እንገነዘባለን፡፡ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ በመደበኛ ደረሰኝ ምትክ ሽያጭን ለመመዝገብ የሚውል መሆኑ በደንብ ቁጥር 139/1999 ኣንቀፅ 2(1) እና (2) የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያና የጥሬ ገንዘብ መመዝገቢያ መሳሪያ ማለት ምን እንደሆነ ከተሰጠው ትርጉም መገነዘብ ይቻላል፡፡ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች ጥቅም ላይ የሚውሉት በመደበኛ የሽያጭ ደረሰኝ ፋንታ መሆናቸው በኣዲሱ የፌደራል የታክስ ኣስተዳደር ኣዋጅ ቁጥር 983/2008 በኣንቀፅ 20(3)(ሀ) ጭምር የተደነገገ ነው፡፡ ከነዚህ ሁሉ ድንጋጌዎች ድምር ንባብና ትርጉም የንግድ ትርፍ ግብርን በተመለከተ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ሊጠቀሙ ግዴታ የሚኖርባቸው የደረጃ ˝ሀ˝ እና የደረጃ ˝ለ˝  ግብር ከፋዮች እንደሆኑ መደምደም ይቻላል፡፡ ስለዚህም የደረጃ ˝ሀ˝ እና የደረጃ ˝ለ˝  ግብር ከፋዮች ወይም የተጨማሪ እሴት ታክስ ግብር ከፋዮች ያልሆኑ ግብር ከፋዮች የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ ኣይኖርባቸውም የሚለውን መደምደምያ ላይ መድረስ ተገቢ ይመስላል፡፡                   
ምናልባት ከዚሁ ጋር ተያይዞ ሊነሳ የሚችለው ደረጃ ˝ሐ˝ ግብር ከፋዮች የሚኒስትሮች ምክር ቤት በሚያወጣው ደንብ መሰረት ጠቅላላ የሽያጭ ገቢኣቸውን የሚያሳይ ወይም ሌላ ኣስፈላጊ መዝገብ መያዝ ይችላሉ የሚል ድንጋጌ ኣዲሱ የገቢ ግብር ኣዋጅ 979/2008 ኣንቀፅ 82(3) ይዞ መምጣቱ ነው፡፡ ይህ ድንጋጌ እስከምን ድረስ ሊሰፋ ወይስ ሊጠብ ይችል ይሆን የሚለው ጥያቄ ማንሳት ተገቢ ሆኖ መልሱ የሚኒስትሮች ምክር ቤት ደንቡን ሲያወጣ የሚታይ ይሆናል፡፡ በመሰረታዊነት ግን የሚኒስትሮች ምክር ቤት ደንቡን ሲያወጣ የደረጃ ˝ሐ˝ ግብር ከፋዮች ደረሰኝ ኣስፈቅደው በማሳተም የመጠቀም ግዴታ እና/ወይም የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ እንደሚኖርባቸው የሚደነግግ ኣይሆንም የሚል ተስፋ ኣለኝ፡፡    
4.   የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ በመጠቀም ደረሰኝ ያለመቁረጥ ወይም እውቅና ያልተሰጠው መሳሪያ መሸጥ እና መጠቀም የሚያስከትለው ጉዳትና ተጠያቂነት                      
ግዴታ ያለባቸው ግብር ከፋዮች የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ለመጠቀም እንዲበረታቱ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች ከውጭ ኣገር ሲገቡ ከቀረጥ ነፃ ሆነው እንዲገቡ ተደንግጓል (ደንብ ቁጥር 139/1999 ኣንቀፅ 19)፡፡ ጥቅም ላይ መዋል ያለባቸው የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች የሽያጭ ዝርዝር የሚመዘግቡ፣ ኣስቀድሞ በግብር ሰብሳቢ ባለስልጣኑ እውቅና የተሰጣቸውና ለገዢዎች የሚሰጡና ለኦዲት የሚጠቅሙ ደረሰኞችን የሚያትሙ መሆን እንዳለባቸው ደንቡ ይደነግጋል (ዝኒ ከማሁ ኣንቀፅ 4፣ 5፣ 8፣ 10፣ 12-16)፡፡ ኣቅራቢዎችም የሚሸጧቸውን መሳሪያዎች ዝርዝር መያዝ እንዳለባቸው ተደንግጓል(ዝኒ ከማሁ ኣንቀፅ 17)፡፡ ደረሰኝ መስጠት ሲገባቸው ያለደረሰኝ ግብይት የሚያከናውኑና የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ መጠቀም ሲገባቸው ያልተጠቀሙ ግብር ከፋዮች እንዲሁም እውቅና ያልተሰጣቸው መሳሪያዎች የሸጡ ኣቅራቢዎች ደግሞ ድርጊቱ በመንግስት ገቢ ላይ የሚፈፀም ጥፋት ስለሆነ በየራሳቸው በህግ ተጠያቂ ይሆናሉ ማለት ነው፡፡          
ያለደረሰኝ ሽያጭ መፈፀም ወይም የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ መጠቀም ሲገባ ኣለመጠቀም እንዲሁም በግብር ባለስልጣኑ እውቅና ያልተሰጣቸው መሳሪያዎች መጠቀም ግብር ከፋዮች የሚፈፅሙኣቸውን ግብይቶች የግብር ባለስልጣኑ  እንዳይቆጣጠራቸው ስለሚያደርግ ውጤቱ ተገቢው ግብር ያለመሰብሰብ እንደሆነና በኣገር ገቢ ላይ የሚያደርሰው ጉዳትም የሚያከራክር ስላልሆነ ብዙ የሚባልበት ኣይደለም፡፡ በተጠያቂነትም በኣስተዳደራዊ ቅጣትም በወንጀልም ያስጠይቃል፡፡     
በኣተዳደራዊ ቅጣት ረገድ ስናየው እውቅና የሌለው የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ማቅረብና መጠቀም እንዲሁም የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የኣድራሻ ለውጥ ኣለማስታወቅና ተያይዞ የሚፈፀሙና የግብር ባለስልጣኑ ግብር ከፋዮች በሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ በመጠቀም የሚፈፅሙኣቸውን ግብይቶች ለመቆጣጠር እንዳይችል የሚያደርጉ ጥፋቶች ከ10,000 እስከ 100,000 ብር ያስቀጣሉ፡፡ ስለጥፋቶቹና ቅጣቶቹ ዝርዝር የኣዲሱ የፌዴራል የታክስ ኣስተዳደር ኣዋጅ ቁጥር 979/2008 ኣንቀፅ 113፣ የገቢ ግብር ኣዋጅ ቁጥር 286/1994 በኣዋጅ ቁጥር 608/2001 እንደተሻሻለ ኣንቀፅ 91(ሀ) እና ኣንቀፅ 91(ለ) እና የተጨማሪ እሴት ታክስ ኣዋጅ ቁጥር 285/1994 በኣዋጅ ቁጥር 609/2001 እንደተሻሻለ ኣንቀፅ 47(ሀ) እና ኣንቀፅ 47(ለ) ማየቱ ተገቢ ይሆናል፡፡                                                  
በወንጀል ተጠያቂነት ስናይም ድርጊቶቹ በወንጀል የሚያስጠይቁና የሚያስቀጡ መሆኑ በየፌዴራል የታክስ ኣስተዳደር ኣዋጅ ቁጥር 979/2008 ኣንቀፅ 120 እና 131፣ የገቢ ግብር ኣዋጅ ቁጥር 286/1994 በኣዋጅ ቁጥር 608/2001 እንደተሻሻለ ኣንቀፅ 97(ሀ) እና ኣንቀፅ 97(ለ) እና የተጨማሪ እሴት ታክስ ኣዋጅ ቁጥር 285/1994 በኣዋጅ ቁጥር 609/2001 እንደተሻሻለ ኣንቀፅ 50(መ) እና ኣንቀፅ 50(ሠ) የተደነገገ ሲሆን የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችሎት በመዝገብ ቁጥር 59851 (የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ውሳኔዎች ቅፅ 11 ገፅ 342-345 ይመለከቷል) በግብር ባለስልጣን መስሪያ ቤት እውቅና የሌለው የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ መጠቀም ወንጀል ስለመሆኑ ትርጉም የሰጠበት ነው፡፡ ድንጋጌዎቹን በኣግባቡ ማየትና መረዳት እንዲሁም ማክበርና ማስፈፀም ተገቢ ይሆናል፡፡                
ከወንጀል ተጠያቂነት ጋር ተያይዞ ሶስት ነገሮችን ለይቶ ማየት ኣስፈላጊ ይመስለኛል፡፡ ኣንደኛው የተርን ኦቨር ታክስ ደረሰኝ ያለመቁረጥ የሚባል ወንጀል ስለመኖር ኣለመኖሩ ነው፡፡ ሁለተኛው የንግድ ትርፍ ግብር ከፋዮችን በተመለከተ የደረጃ ˝ሀ˝ ወይም የደረጃ ˝ለ˝ ስለመሆናቸው መቅረብ ያነበት ማስረጃ ምን ኣይነት ነው የሚለው ነው፡፡ ሶስተኛው ደግሞ ግብር ከፋዮች የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ በሚጠቀሙበት ጊዜ የሚጠቀሙበት ኣታችመንት ወይም ኣባሪ ደረሰኝ እንዴት መሆን ኣለበት የሚለው ነው፡፡                     
ኣንደኛውን ስናይ ከላይ እንዳየነው የተርን ኦቨር ታክስ ለማስላት የሚጠቅም የተለየ ደረሰኝ ግብር ከፋዮች እንዲያሳትሙ ህጉ ኣይጠይቅም፡፡ በተመሳሳይም የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ጥቅም ላይ እንዲውል የተደነገገው የገቢ ግብርንና የተጨማሪ እሴት ታክስን በሚመለከት እንጂ የተርን ኦቨር ታክስ በሚመለከት እንዳልሆነ ኣይተናል፡፡ ይህም የተርን ኦቨር ታክስ የሚሰላው ለንግድ ትርፍ ግብር ስሌት ተብለው በግብር ከፋዮች በሚያዙ የሂሳብ መዛግብት መሰረት ስለሆነ መሆኑ መገንዘቡ ቀላል ነው፡፡ በወንጀል ድንጋጌዎች ስናይም የተርን ኦቨር ታክስ ኣዋጅ ቁጥር 308/1995 ከኣንቀፅ 26 ጀምሮ የታክስ ስወራ ወንጀልን ጨምሮ የወንጀል ድንጋጌዎችን ሲደነግግ ደረሰኝ ኣለመቁረጥን ወንጀል ኣላደረገም፡፡ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታን የሚደነግገው የሚኒስትሮች ደንብ ቁጥር 139/1999 ከተደነገገ በኋላ የገቢ ግብርና የተጨማሪ እሴት ታክስ ኣዋጆች ተሻሽለው የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታን የሚመለከቱ የወንጀል ድንጋጌዎችን እንዲያካትቱ ተደርገው ሲታወጁ የተርን ኦቨር ታክስ ማሻሻያ ኣዋጅ ቁጥር 611/2001 የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያን ኣጠቃቀምንም ይሁን የሽያጭ ደረሰኝ ኣለመስጠት የሚመለከቱ የወንጀል ድንጋጌዎች ኣላካተተም፡፡ ይህም የሽያጭ ደረሰኝ ኣለመቁረጥም ሆነ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ተጠቅሞ ደረሰኝ ኣለመስጠት በተርን ኦቨር ታክስ ኣዋጅ መሰረት ወንጀል ሆኖ ኣልተደነገገም ማለት ነው፡፡ ይህም ደግሞ ከላይ ባየነው መሰረት የተርን ኦቨር ታክስ የሚሰላው ለንግድ ትርፍ ግብር ስሌት ተብለው በግብር ከፋዮች በሚያዙ የሂሳብ መዛግብት መሰረት ስለሆነ የተርን ኦቨር ታክስን በሚመለከት ለብቻ ደረሰኝ የመቁረጥም ይሁን የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታ በግብር ከፋዮች ላይ ስላልተደነገገ ወንጀል መደንገጉም ኣላስፈላጊ ስለሆነ መሆኑ መገንዘብ ኣግባብ ይመስለኛል፡፡    
ከዚሁ ጋር ተያይዞ የገቢ ግብር ኣዋጅ ቁጥር 286/2008 በኣዋጅ ቁጥር 608/2001 እንደተሻሻለ ኣንቀፅ 97(ሀ) ተጠቅሶ የተርን ኦቨር ታክስ ደረሰኝ ኣልቆረጡም በሚል የወንጀል ክስ ሲቀርብ ኣለፍ ሲልም ፍርድ ቤት ተቀብሎ ሲቀጣ የሚታይ ስለሆነ ኣግባብነቱን ማየቱ ተገቢ ይሆናል፡፡ የተርን ኦቨር ታክስና ተገቢ ግብር ኣዋጆች የተለያዩና ራሳቸውን ችለው የታወጁ እንዲሁም የገቢ ግብር ከገቢ ሲሰበሰብ የተርን ኦቨር ታክስ ደግሞ (ልክ እንደተጨማሪ እሴት ታክስ) ከተጠቃሚዎች የሚሰበሰብ ስለሆነ ኣዋጆቹ የተፈፃሚነት ወሰናቸው የተለያዩ ናቸው፡፡ ይህን በኢ.ፈ.ዲ.ሪ. የወንጀል ህግ ኣንቀፅ 2(2) እና (3) ከተደነገገው በግልፅ ህግ ወንጀል ሆኖ ያልተደነገገን ተግባር ወንጀል ማድረግ እንዲሁም በማመሳሰል ወንጀል መፍጠር የሚከለክል የህጋዊነት መርህ ጋራ ስናየው የገቢ ግብር ኣዋጅን በመጥቀስ የተርን ኦቨር ታክስ ደረሰኝ ኣለመቁረጥ ወንጀል መፍጠር ተገቢ ያልሆነ ህጉን በኣግባቡ ያልተገነዘበ ኣተረጓጎም ይመስለኛል፡፡                                 
ሁለተኛውን ነጥብ በሚመለከት ስናይ የንግድ ትርፍ ግብርን በተመለከተ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያን በህጉ መሰረት ኣልተጠቀሙም በሚል ግብር ከፋዮችን በወንጀል ተጠያቂ ለማድረግ የደረጃ ˝ሀ˝ ወይም ˝ለ˝ ስለመሆናቸው ማስረጃ ማቅረብ ኣስፈላጊ ነው፡፡ የግብር ከፋዮች ደረጃ በሚኒስትሮች ምክር ቤት የገቢ ግብር ደንብ ቁጥር 78/1994 ኣንቀፅ 18 ተደንግጓል፡፡ በዚሁ መሰረት ድርጅቶችና ማናቸውም 500,000 ወይም ከዚያ በላይ ኣመታዊ ሽያጭ ያላቸው የንግድ ስራዎች የደረጃ ˝ሀ˝ እንደሆኑ፣ በደረጃ ˝ሀ˝ ያልተመደቡ ከ100,000 ብር በላይ ኣመታዊ ሽያጭ ያላቸው የደረጃ ˝ለ˝ እንደሆኑና ሌሎች እስከ 100,000 የሚደርስ የኣመት ሽያጭ ያላቸው ደግሞ የደረጃ ˝ሐ˝ እንደሆኑ ተደንግጓል፡፡ ከነዚህ ድንጋጌዎች የምንገነዘበው ከድርጅቶች በስተቀር ሌሎቹ የግብር ከፋይነት ደረጃቸው የሚወሰነው የግብር ባለስልጣኑ በሚያጠናው የኣመታዊ ሽያጭ መጠን መሆኑን ነው፡፡ ስለዚህ የግብር ባለስልጣኑ የግብር ከፋዮች ደረጃ ˝ሀ˝ ወይም ˝ለ˝ ነው በማለት ሲወስን ግብር ከፋዩ እንዲያውቅ በግልፅ ፅሁፍ ካላሳወቀው በስተቀር ግብር ከፋዩ ደረጃው ዝቅ ወይም ከፍ ማለቱን ሊያውቅ ኣይችልም ማለት ነው፡፡ ከዚህ ጋር ተያይዞ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችሎት በመዝገብ ቁጥር 72824 (ቅፅ 13፣ ገፅ 533-538 ይመለከቷል) የግብር ባለስልጣኑ ደረጃውን ለይቶ ባላሳወቀበት ሁኔታ ግብር ከፋዩ የደረጃ ˝ለ˝ ስለሆንክ የሂሳብ መዝገብ መያዝ ነበረብህ ተብሎ ተገቢ የሂሳብ መዛግብትን በላመያዝ ኣስተዳደራዊ ቅጣት ሊጣልበት እንደማይገባ ትርጉም የሰጠበት ነው፡፡ ከወንጀል ተጠያቂነት ጋርም ኣያይዘን ስናየው ግብር ከፋዩ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ በመጠቀም ደረሰኝ የመስጠት ግዴታውን ኣልተወጣም በሚል ተጠያቂ የሚሆነው የግብር ባለስልጣኑ ግብር ከፋዩ ከመቼ ጀምሮ የደረጃ ˝ሀ˝ ወይም ˝ለ˝ እንደሆነ ጠቅሶ ያሳወቀው ለመሆኑ ተገቢ ማስረጃ ሲቀርብ ነው፡፡ ይህም ማስረጃ በግብር ባለስልጣኑ ለግብር ከፋዩ የተሰጠ የፅሁፍ ማስረጃ መሆን ያለበት ነው፡፡ ይህ ካልሆነ የግብር ከፋዩን ደረጃ በግልፅ ሊታወቅ የሚችል ኣይደለም፡፡ በእርግጥ እንዲህ ኣይነቱ ስርኣት ያለው የግብር ከፋይነት ደረጃን የማሳወቅ ስርኣት በግብር ባለስልጣኑ የሚታወቅ ባይመስልም ቢለመድ መልካም ነው እላለሁ፡፡             
ሶስተኛውን ነጥብ ብናይ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያን በመጠቀም የሚታተመው ደረሰኝ ግዝፈቱ ትንሽ ስለሆነ የገዥዎችን ዝርዝር ማንነትና የእቃዎች ዝርዝር ለመመዝገብ ያስቸግራል፡፡ በተለይ ገዥዎቹ ነጋዴዎች ሲሆኑና ግዥውን በወጭነት ለማስያዝ ወይም የከፈሉትን የተጨማሪ እሴት ታክስ (የግብኣት ታክስ) ለማወራረድ የሚፈልጉ ሲሆን ወይም ሌሎችም ግዥውን በማስረጃነት ይዘው ገንዘቡን ማወራረድ (ከሌላ ኣካል መልሶ መቀበል) የሚፈልጉ ሲሆን ዝርዝሩ ኣስፈላጊ ይሆናል፡፡ ዝርዝሩን ለመመዝገብ የሚያስችል ኣባሪ/ኣታችመንት ደረሰኝ ከሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ከወጣው ደረሰኝ ጋር ኣብሮ ኣያይዞ መስጠትም መውሰድም ደግሞ የተለመደ ሆኗል፡፡ በእርግጥ ይህ ልምድ ብቻ ሳይሆን የህግ መሰረትም ያለው ነው፡፡ ደንብ ቁጥር 139/1999 በኣንቀፅ 4 (3) ከማሽን የሚታተመው ደረሰኝ የግብይቱን ዝርዝር ለመመዝገብ የማይችል ሲሆንና ገዥዎቹ ለተጨማሪ እሴት ታክስ የተመዘገቡ ሲሆኑ ሻጮች በግብር ባለስልጣኑ ፍቃድ የታተሙ ኣባሪ/ኣታችመንት ደረሰኞች የመስጠት ግዴታ ያለባቸው መሆኑ ተደንጓል፡፡ ስለዚህ በግብር ባለስልጣኑ ያልተፈቀዱ ኣታችመንት ደረሰኞችን መጠቀም ያልተፈቀዱ ደረሰኞችን በመጠቀም ወንጀል የሚያስጠይቅ ይመስላል፡፡ ነገር ግን የኣታችመንት ደረሰኞችን በፍቃድ ማሳተምና መጠቀም በግብር ባለስልጣኑም ይሁን በግብር ከፋዮች የተለመደ ስለማይመስል ቢለመድ መልካም ነው እላለሁ፡፡     
       
5.   የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የሚወገድበት ስርኣት   
             
ስለሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ኣጠቃቀም መነሳቱ ካልቀረ እንዴት ይወገዳሉ የሚለውን ሳይነሳ መታለፍ የሌለበት ነው፡፡ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች በተለያየ ምክንያት ሊወገዱ ይችላሉ፡፡ የማስወገድ ስርኣትን በተመለከተ ቀደም ብሎ የወጣ ህግ ያለ ኣይመስልም፡፡ በምን ኣግባብ ይሰራበት እንደነበርም ለማጥናት ኣልተቻለም፡፡ በኣሁን ጊዜ የኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን መሳሪዎቹ ስለሚወገዱበትና የተወገዱ መሳሪዎች ስለሚተዳደሩበት ስርኣት ለመወሰን መመሪያ ቁጥር 114/2008 ኣውጥቶ ስራ ላይ ኣውሏል፡፡ የመመሪያው ኣንቀፅ 18 ከመመሪየው በፊት የነበሩ መመሪያዎች፣ ሰርኩላሮች እና ልማዳዊ ኣሰራሮች በመመሪያው መሻራቸውን የሚደነግግ ሲሆን ቀድሞ የወጣ መመሪያ ባላገኝም ሰርኩላሮችና ልማዳዊ ኣሰራሮች ሊኖሩ እንደሚችሉ እሙን ነው፡፡ መመሪያው የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች ኣወጋገድ በሚመለከት ዝርዝር ደንግጓል፡፡      
የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች በሶሰት ምክንያቶች ሊወገዱ ይችላሉ፡፡ እነዚህም ግብር ከፋዩ የንግድ ስራውን ለጊዜው ሲያቆም ወይም ሙሉ በሙሉ ሲዘጋ፤ መሳሪያው በሌላ ሲተካ ወይም ሲቀየር፤ ወይም ደግሞ መሳሪያው በመበላሸቱ፣ መለዋወጫ ስላልተገኘለት ወይም በሌላ ምክንያት ኣገልግሎት መስጠት የማይችል ሲሆን ናቸው (ኣንቀፅ 4)፡፡ የኣወጋገድ  ሁኔታቸውም ለኣቅራቢው ወይም ለኣገልግሎት ማእከሉ በኣደራ በማስቀመጥ ለሌላ ተጠቃሚ በሽያጭ ወይም በስጦታ በማስተላለፍ፤ ለኣቅራቢው ወይም ለኣገልግሎት ማእከሉ በገበያው ዋጋ በመሽጥ፤ ወይም በሽያጭ ሊተላለፉ ያልቻሉትን ወይም የእርጅና ጊዜኣቸውን የጨረሱትን ወይም በማናቸውም ሌላ ምክንያት ሊወገዱ ያልቻሉትን ለግብር ባለስልጣኑ ያለዋጋ በማሰስረከብ ይፈፀማል (ኣንቀፅ 5)፡፡           
መሳሪያው ለኣገልግሎት ማእከሉ በኣደራ ሲሰጥ የግብር ባለስልጣኑን ማስፈቀድ የሚያስፈልግ ሲሆን ለኣገልግሎት ማእከሉ በኣደራም ይሁን በሽያጭ ሲተላለፍ በመሳሪያው የተፈፀሙ ሽያጮች ኣጠቃላይ ድምርና የመጨረሻ ሽያጭ ደረሰኙ ጋር በማድረግ ቋሚ ማስታወሻውን ለግብር ባለስልጣኑ መመለስ ያስፈልጋል (ኣንቀፅ 6(1) እና (2))፡፡ መሳሪያው ለባለስልጣኑ ተመላሽ ሲደረግ ግብር ከፋዮች በባለስልጣኑ ቀርበው መሳሪያውን እንደማይፈልጉት ቃለ-መሃላ በማስገባት መሳሪያውን መመለስ ኣለባቸው(ኣንቀፅ 6(3))፡፡ መሳሪያው ለኣገልግሎት ማእከሉ በኣደራም ሆነ በሽያጭ ሲተላለፍ እንዲሁም ለግብር ባለስልጣኑ ተመላሽ ሲደረግ ግብር ከፋዮች የቴሌ ሲም ካርዱ እንዲቋረጥ ማድረግ ኣለባቸው(ኣንቀፅ 6(1)(ሐ)፣ 6(2)(ሐ)፣ 6(3)(መ))፡፡ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያዎች እንደገና ለሌላ ተጠቃሚ የተሸጡ እንደሆነ የኣገልግሎት ማእከሉ መዝግቦ መረጃውን ለግብር ባለስልጣኑ መላክ ያለበት ስለመሆኑና የኣገልግሎት ጊዜኣቸውን የጨረሱ መሳሪያዎች ለመለዋወጫ ብቻ መዋል ያለባቸው መሆኑ በመመሪያው ኣንቀፅ 9 የተደነገገ ነው፡፡             
ዝርዝር ድንጋጌዎቹን ከመመሪያው ማየት ተገቢ ሲሆን የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ኣጠቃቀም ብቻ ሳይሆን መሳሪዎቹ የሚወገዱበት ስርኣትም በመመሪያ ተዘጋጅቶለት እየተሰራበት ያለ መሆኑን ግን መገንዘብ መልካም ይሆናል ማለት ነው፡፡              
6.   ማጠቃለያ 
                    
      ግብር ከፋዮች ካለባቸው ግዴታ ኣንዱ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያን በመጠቀም ደረሰኝ የመስጠት ግዴታ ነው፡፡ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያም መደበኛ የሽያጭ ደረሰኝን ተመተካት የሽያጭ ደረሰኝ የሚታተምበት ሲሆን ሽያጩን በቀጥታ የግብር ባለስልጣኑ እንዲቆጣጠረው የሚያስችል ነው፡፡ የሽያጭ መመዝገቢያ የመጠቀም ግዴታ ያለባቸው ግብር ከፋዮችም የተጨማሪ እሴት ታክስ ታክስ ከፋዮችና የደረጃ ˝ሀ˝ እና ˝ለ˝ የሆኑ የንግድ ትርፍ ግብር ከፋዮች ናቸው፡፡ በግብር ባለስልጣኑ እውቅና ያልተሰጣቸው የሽያጭ መዝገቢያ መሳሪያዎችን መጠቀም እንዲሁም የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ የመጠቀም ግዴታን ኣለመወጣት በኣገር ገቢ ላይ ላይ ኣሉታዊ ተፅእኖ ያለውና በኣስተዳደራዊ ቅጣትም በወንጀልም የሚያስጠይቅ ተግባር ነው፡፡ ከሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያው የሚታተመው ደረሰኝ ዝርዝር ግብይት መመዝገብ የማይችል በሚሆንበት ጊዜ ደግሞ በግብር ባለስልጣኑ የተፈቀዱ ኣባሪ/ኣታችመንት ደረሰኞችን ኣያይዞ መስጠት የግብር ከፋዮች ግዴታ ነው፡፡ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያ ማስወገድ ኣስፈላጊ በሚሆንበት ጊዜም በህጉ መሰረት መፈፀም ለግብር ከፋዮችም ለግብር ስርኣቱም ይጠቅማል፡፡ በኣጠቃላይ የህጎቹን ዝርዝር ማየትና ማክበር እንዲሁም ማስፈፀምም ከሁሉም ግብር ከፋዮችና ባለድርሻ ኣካላት የሚጠበቅ ይሆናል ማለት ነው፡፡                              


No comments:

Post a Comment

Comment

Towards a Comprehensive Prosecution Service in Ethiopia: Noting the New Developments by Leake Mekonen Tesfay

Abstract   Although Ethiopia’s public prosecution is a recent development, continuous changes have been made since the first public prosec...

BBC News - Front page

BBC World News

BBC News - Home

CNN News - International Edition

Al Jazeera English

Deutsche Welle News

XINHUANEWS- About China

The New York Times - Most Shared

The Guardian

Opinions from The Washington Post

TIME Magazine-Top Stories

The Wall Street Journal: Markets

ABC News: Top Stories

Vox - All

RSS – New China | English.news.cn

Reuters: U.S. Legal News

Reuters: Most Read Articles

Reuters: World News

Goodreads Blog

About me

My photo
I am an Ethiopian legal professional. I use this blog to share my knowledge,experience and views or opinions about Ethiopian Law and Justice System.If you want to view my professional profile visit the following link by copy-pasting it to your browser address bar https://www.linkedin.com/in/eyasabeba. Stay tuned!

Are you for or against the death Penalty (capital punishment) in Ethiopia?